Klikzink
Een schoorsteen, een boom naast het perceel of een dakkapel werpt een schaduw die met de zon meedraait. Op een hellend dak met een felsbaan trekt die schaduw een streep dwars over de banen die in serie staan geschakeld. Op een plat dak met panelen op een ballastframe gebeurt iets anders, en dat verschil is de reden dat deze twee daken niet met dezelfde maatstaf te vergelijken zijn.
Op het platte dak liggen de panelen los op een frame, verzwaard met tegels of grind, zonder dat er een schroef door de dakbedekking gaat. Dat is de reden dat deze oplossing zo vaak wordt gekozen bij een bestaand plat dak: geen doorboring, geen aantasting van de waterdichting, en de installateur kan de rijen leggen en oriënteren zoals het uitkomt. Vaak staan de panelen in een oost west opstelling, in twee richtingen naast elkaar, juist om schaduw en windbelasting te sturen. Valt er een schaduw van een luchtbehandelingskast op een deel van een rij, dan raakt dat die rij en de rijen die er direct achter staan in de looprichting van de zon. De rest van het dak, in de andere richting opgesteld, merkt er niets van. Op een hellend dak met een felsbaan liggen alle banen in dezelfde richting, van goot naar nok, en een schaduw die één baan raakt werkt door in het hele stringgedeelte waarin die baan hangt. Dat mechanisme leggen we uit op de pagina over [wat schaduw doet](/dakstroom/schaduw); hier gaat het om de vergelijking met het platte dak, niet om de herhaling daarvan.
Het voordeel van het platte dak is dus vrijheid van opstelling. Een installateur die op tekening ziet dat er een schaduw van een liftschacht over het middelste deel van het dak valt, kan de rijen daar gewoon weglaten of anders schakelen, zonder dat dit de vorm van het dak zelf raakt. Bij een felsdak ligt de baan vast in het dakvlak; de fels bepaalt de lijn, en de cellen liggen daar in mee. Je kunt op het tekenwerk rekening houden met een schaduwbron door de indeling van de strings te kiezen, maar je kunt de baan niet even een stukje verschuiven zoals je een paneel op een ballastframe kunt verschuiven.
Omgekeerd heeft het platte dak met ballast een eigen zwakte die het hellende felsdak niet heeft: de hoek. Panelen op een ballastframe staan meestal in een lage hellingshoek, tien tot vijftien graden, om het gewicht en de windvang te beperken. Bij die hoek loopt een lage winterzon veel eerder over het dak en trekt schaduwen van alles wat er op of naast het dak staat, een liftopbouw, een reclamemast, een buurpand, verder over het vlak dan bij een steil hellend dak het geval zou zijn. Een felsdak op vijfenveertig graden, gericht op het zuiden, heeft in de winter juist een gunstiger invalshoek en een kortere schaduwbaan vanaf dezelfde obstructie. Wat dat voor een zuidgericht vlak concreet betekent staat uitgewerkt op de pagina over [schaduw op het zuiden](/dakstroom/schaduw/op-het-zuiden); voor het oost west vlak geldt een ander patroon, dat we bespreken bij [schaduw op oost en west](/dakstroom/schaduw/oost-west).
Er is nog een verschil dat vaak over het hoofd wordt gezien: de bereikbaarheid van het probleem zelf. Op een plat dak sta je naast de panelen. Een installateur die ziet dat een rij structureel in de schaduw van een luchtkanaal ligt, kan het frame optillen en verplaatsen, of de bekabeling herschakelen zonder het dakvlak open te maken. Bij een felsdak zit de bekabeling onder de banen en gaat de aansluiting via de daktrim naar binnen; wijzigen aan de indeling betekent werken aan het dak zelf, niet aan een los frame erop. Dat is de prijs van het onderscheid dat deze site centraal stelt: de opwekking is de dakbedekking, dus een aanpassing aan de opwekking is een aanpassing aan het dak.
De schaal van het probleem verschilt ook. Op een groot plat dak met honderden vierkante meters ballastframe is een schoorsteen die drie panelen in de schaduw zet een marginaal verlies; de rest van het veld draait door. Op een gewoon woonhuis met een felsdak op een zadeldak is één dakvlak vaak alles wat er is aan zuid of oost oriëntatie, en een dakkapel of een schoorsteen op dat ene vlak raakt een groter deel van de totale opbrengst. Wie op een zadeldak zit, vindt de uitwerking daarvan op de pagina over [schaduw op een zadeldak](/dakstroom/schaduw/zadeldak); bij een enkelvlaks dak ligt dat weer anders, zoals te lezen is bij [schaduw op een lessenaarsdak](/dakstroom/schaduw/lessenaarsdak).
De reden om voor een felsdak te kiezen in plaats van voor ballast op een plat dak ligt dan ook zelden bij de schaduwgevoeligheid; die is op het platte dak vaak gunstiger, juist door de vrijheid in opstelling en schakeling. De reden ligt bij de situatie van het dak zelf. Een plat dak dat er al ligt en goed is, hoef je niet open te maken om er een ballastframe op te zetten. Een hellend dak dat toch aan vervanging toe is, of een nieuwbouwdak dat nog getekend moet worden, is de situatie waarin de felsbaan met geïntegreerde cellen zijn kracht toont: je betaalt één keer voor de dakbedekking en de opwekking samen, zonder een tweede laag erboven en zonder doorboringen voor bevestiging.
Of een dakvlak schaduwgevoelig genoeg is om de indeling van strings op aan te passen, of dat een enkele obstructie beter met een aparte optimizer per baan wordt opgevangen, is iets wat op tekening te zien is: waar de schaduw valt, hoe laat, en hoeveel banen dat raakt. Dat rekenen we uit zodra we de situatie op de tekening hebben, inclusief de vergelijking met wat een plat dak met ballast in dezelfde positie zou doen. Klikzink, Boylestraat 22, 6718 XM Ede, denkt daarin mee zonder dat dat wat kost.