Klikzink
Een noordvlak krijgt op onze breedtegraad nooit rechtstreeks zonlicht van een hoogstaande zon. Het licht dat er komt is schuin, verstrooid, of het is ochtend- en avondlicht dat net over de nok schuift in de zomer. Op een oost- of zuidvlak is de vraag waar de schaduw van een schoorsteen of dakkapel over de dag heen kruipt en welk deel van de oogst dat kost. Op het noorden is de eerste vraag een andere: hoeveel oogst is er om te verliezen.
Een schoorsteen op een noorddakvlak werpt een schaduw die, net als op elk ander vlak, meeloopt met de stand van de zon. Alleen is de zon op het noorden nooit de hoofdbron van instraling. De schaduw valt dus over een vlak dat al grotendeels leeft van diffuus licht: licht dat van de lucht komt, niet rechtstreeks van de zonneschijf. Dat verandert wat een schaduwrand betekent. Op een zuidvlak snijdt een schaduw een piek weg uit een dag met veel directe zon. Op een noordvlak snijdt diezelfde schaduw een stuk weg uit een dag die al bescheiden was.
De manier waarop een obstakel het vlak opdeelt, werkt op het noorden hetzelfde als overal: een projectie die verschuift met de zonnestand, brede in de vroege ochtend en late middag, smaller rond het midden van de dag. Het verschil zit niet in de vorm van die schaduw, maar in wat er onder ligt. Een baan die op een zuidvlak drie kwart van de dag in de zon staat en een kwartier schaduw krijgt van een dakkapel, verliest een klein deel van een groot totaal. Een baan op het noorden die object voor object dezelfde schaduwduur krijgt, verliest een groter deel van een totaal dat al klein was.
Een voorbeeld uit de praktijk: een woning met een garage aan de noordzijde, plat dak ervoor, en een schoorsteen die net boven de nok van het hoofddak uitsteekt. Op het zuidvlak van dat huis valt de schaduw van die schoorsteen in de winter een deel van de ochtend over twee, drie banen, en die banen leveren op jaarbasis nog steeds een aandeel dat de moeite waard is, omdat de rest van de dag onbelemmerd is. Op het noordvlak van hetzelfde huis, waar toevallig ook een dakkapel staat, valt diezelfde schoorsteenschaduw over banen die het grootste deel van hun instraling al uit verstrooid licht halen. Het aandeel dat wegvalt is procentueel groter, terwijl het absolute totaal waarvan het afgaat al laag was.
Daarmee komt de vraag die bij een noordvlak eerder gesteld moet worden dan bij een zuid- of oostvlak: is dit vlak sowieso geschikt om met cellen uit te voeren, schaduw of niet. Bij Solarfels is het antwoord op die vraag per project verschillend, en dat is precies waarom we het op tekening uitrekenen in plaats van op voorhand te zeggen dat het wel of niet werkt. Er zijn noordvlakken die, ook zonder schaduw van bomen of schoorstenen, al een lage opbrengst geven. Voeg daar een boom of buurpand bij dat een deel van de dag schaduw werpt, en het vlak zakt verder onder een niveau waarop het de moeite waard is om er cellen in te leggen.
Een baan zonder cellen ziet er in het Solarfels-systeem hetzelfde uit als een baan met cellen: zelfde mat donkere coating, zelfde werkende breedte van 475 mm, zelfde haakse fels van 35 mm, zelfde lijn in het dakvlak. Dat betekent dat een noordvlak vaak zonder enig verlies aan aanzien kan worden uitgevoerd in gewone felsbanen, terwijl het zuid-, oost- of westvlak van hetzelfde dak wel met cellen wordt gelegd. Het dak blijft dan één geheel, zichtbaar noch verborgen verraadt welk vlak wel en welk vlak niet opwekt.
Dit is niet in elk geval de conclusie. Een noordvlak dat vrij ligt, zonder bomen, zonder hoge buren, zonder eigen schoorsteen of dakkapel in de weg, kan nog altijd een redelijk aandeel leveren, vooral in de maanden met lange dagen wanneer ook een noordvlak ‘s ochtends vroeg en ‘s avonds laat wat directe instraling krijgt langs de randen van de zonbaan. Bij een plat dak dat overgaat in een hellend noordvlak zonder obstakels kan het dus best lonen om het toch met cellen uit te voeren, zeker als het dak sowieso vervangen wordt en de meerkosten van de uitvoering met cellen relatief beperkt zijn ten opzichte van een volledig nieuw dak.
Omgekeerd geldt: een noordvlak dat al laag scoort en waar bovendien een schoorsteen, schutting, boom of aangrenzend gebouw een deel van de dag schaduw geeft, is het scenario waarin de vraag het scherpst wordt. Hier is het antwoord meestal dat een deel van het vlak, of het hele vlak, beter zonder cellen wordt uitgevoerd en dat de opwekking wordt geconcentreerd op de vlakken die wel voldoende zon krijgen. Dat is geen compromis aan het uiterlijk, want de banen zonder cellen liggen in dezelfde kleur en op dezelfde lijn als de banen ernaast.
Voor een architect of aannemer die een dak met een noordvlak ontwerpt of vervangt, betekent dit vooral dat de indeling van het dak in vlakken-met-cellen en vlakken-zonder-cellen een ontwerpkeuze is die per dak gemaakt wordt, niet een vaste regel die voor elk noordvlak hetzelfde uitpakt. De ligging van obstakels, de hoogte van de nok, de aanwezigheid van bomen op het perceel van de buren, dat alles telt mee. Een schoorsteen die vandaag laag is kan over tien jaar hoger worden gemetseld bij een renovatie; een boom die nu klein is werpt over twintig jaar een heel andere schaduw. Bij een dak dat sowieso vervangen wordt of bij nieuwbouw is dit het moment om die afweging voor het hele dakvlak te maken, inclusief het noordvlak, in plaats van na te denken over cellen toevoegen aan een dak dat er al ligt.
Wat we hier niet doen is een getal plakken op hoeveel een schaduwrand op een specifiek noordvlak kost aan opbrengst, want dat verschilt per dakhelling, per obstakel en per uitvoering. Wat we wel doen is op tekening kijken naar de vorm van het dak, de positie van schoorsteen, dakkapel of boom, en op basis daarvan aangeven welke vlakken met cellen worden uitgevoerd en welke als gewone felsbaan, zodat het hele dak er als één vlak uitziet en de opwekking daar zit waar die iets oplevert.