Klikzink
Een rijtjeshuis heeft meestal een smal dakvlak, ingeklemd tussen twee scheidingsmuren, met een schoorstenen, een dakkapel of een antenne die op enig moment schaduw op een deel van het vlak werpt. Dat is precies de situatie waarin een optimizer per baan zin heeft, en het is de moeite waard om even stil te staan bij wat dat onderdeel doet, waar het zit en hoe dat verschilt van een paneel dat los op een dak wordt gelegd.
Bij een felsbaan met geïntegreerde cellen wordt de opbrengst van elke baan, of een klein cluster banen, apart geregeld. Zonder die regelaar werken alle banen in het dakvlak als één elektrische keten: de zwakste schakel bepaalt de opbrengst van de rest. Valt er 's ochtends een schaduw van de buurschoorsteen over één baan, dan trekt die baan in het slechtste geval het hele vlak omlaag, ook de banen die wel volop licht vangen. De optimizer ontkoppelt dat. Elke baan of elk klein groepje levert wat het kan leveren, onafhankelijk van de rest. Een half uur schaduw op de linkerkant van het dak raakt dan alleen die banen, niet het hele vlak.
Bij een gewoon paneel op beugels wordt dat probleem meestal per paneel opgelost, met een optimizer of microomvormer achter elk paneel. Bij een felsbaan ligt de knip anders: die volgt de baan, niet het paneelformaat. Een baan van 475 mm breed is smaller dan een standaardpaneel, dus de regeling kan fijnmaziger zijn dan bij paneelvelden. Dat is relevant bij een rijtjeshuis, waar het dakvlak vaak toch al in een paar banen breedte is opgedeeld door de aansluiting op de scheidingsmuren aan beide kanten.
Een tussenwoning heeft doorgaans geen vrijstaand dakvlak dat van nok tot goot ononderbroken in de zon ligt. Aan beide zijden sluit het dak aan op de muur van de buren, en die aansluiting bepaalt vaak hoe breed het bruikbare vlak precies is en hoeveel banen er naast elkaar passen. Bij een blok van vier of zes woningen verschillen de dakvlakken onderling soms een paar centimeter in breedte door bouwtoleranties, en dat werkt door in hoeveel volledige banen er per huis liggen en waar een baan op maat gezaagd moet worden langs de muur.
Daar komt vaak een schoorsteen, een dakkapel of een loodslabbe van de buren bovenop, die precies in de vroege of late uren schaduw op een deel van het vlak legt. Bij een dakvlak van vier meter breed raakt zo'n obstakel al snel een derde van de oppervlakte, en dan is het verschil tussen wel of niet per baan regelen goed te merken over een heel jaar. Bij een groot, vrij liggend dak op een boerderij of loods speelt dit veel minder: daar is meer ruimte om schaduwgevoelige plekken simpelweg te vermijden bij het ontwerp. Bij een rijtjeshuis is die ruimte er niet, het dakvlak is wat het is, tussen twee muren in.
Bij paneelvelden op beugels ligt de knip op paneelniveau, en een installateur kan er vaak voor kiezen om alleen de panelen die risico lopen op schaduw van een optimizer te voorzien, en de rest gewoon in serie te laten werken. Dat scheelt kosten. Bij een geïntegreerde felsbaan ligt dat anders, omdat de baan de eenheid is waarmee het dakvlak wordt opgebouwd. Je legt het dak, en daarmee ligt ook vast hoe de opwekking is opgedeeld. Er is geen aparte keuze om hier wel en daar geen optimizer te zetten zonder de indeling van de banen aan te passen.
Dat is niet per se een nadeel. Het betekent wel dat de indeling van het dakvlak, hoeveel banen er precies passen en waar de randbanen langs de scheidingsmuur vallen, invloed heeft op hoe de opbrengst straks is opgedeeld. Bij de tekening van een rijtjeshuis kijken we daarom altijd naar waar de vaste schaduwbronnen liggen, de schoorsteen van de buren, een hoge boom in de straat, een dakkapel verderop, en waar in dat patroon de banen vallen. Een baan die toevallig precies onder de schaduwlijn van de buurschoorsteen ligt, wordt dan een baan die zijn eigen ding kan doen zonder de baan ernaast te beïnvloeden.
De regelaar zelf zit niet zichtbaar op het dakvlak. Hij hoort bij de elektrische aansluiting van de baan, aan de onderkant, waar de bekabeling van de fels naar binnen gaat. Aan de buitenkant verandert er niets: de banen liggen mat, donker en op één lijn, met of zonder optimizer erachter. Dat onderscheidt dit weer van een paneelveld, waar een optimizer soms als een klein kastje onder het paneel zichtbaar is als je goed kijkt vanaf de zijkant van het dak. Bij de felsbaan blijft het vlak, ongeacht hoe de regeling erachter is opgebouwd, gewoon één geheel.
Heeft een rijtjeshuis een dakvlak dat vrijwel de hele dag onbelemmerd in de zon ligt, zonder schoorsteen, zonder dakkapel, zonder bomen of hoge bebouwing in de buurt, dan is het verschil tussen wel en geen optimizer per baan klein. In een nieuwbouwwijk met lage, gelijke woningen op een rij en een vrij zuidgericht dakvlak is dat regelmatig het geval. Dan is de meerwaarde van fijnmazige regeling beperkt, en is het vooral een kwestie van wat er standaard in de uitvoering zit. Andersom geldt: hoe onregelmatiger de schaduw op het dakvlak, hoe meer een baan-voor-baan regeling zich terugbetaalt in een gelijkmatiger opbrengst over het jaar. Bij een tussenwoning met een schoorsteen van de buren, een dakraam verderop in de straat of een hoge haag aan de achterkant is dat verschil doorgaans wel aanwezig.
Hoeveel dat in kilowattuur betekent, en of het opweegt tegen de meerkosten van fijnere regeling, verschilt per dakvlak, per uitvoering en per schaduwpatroon. Dat rekenen we uit op tekening, met de kadastrale maten van het dakvlak en de bekende obstakels in de omgeving, niet met een vast getal dat voor elk rijtjeshuis zou gelden.
Omdat de optimizer aan de baan hangt, is de eerste vraag bij een rijtjeshuis altijd hoe het vlak wordt opgedeeld: waar de volle banen liggen, waar een baan op maat langs de scheidingsmuur wordt gezaagd, en hoeveel banen er in totaal in het vlak passen gegeven de werkende breedte van 475 mm. Die indeling ligt vast voordat er iets over regeltechniek wordt beslist, en de regeling wordt daar vervolgens op afgestemd. Bij een dakvlak van bijvoorbeeld vijf meter breed, met aan beide kanten een randbaan die iets smaller is door de muuraansluiting, kan het voorkomen dat precies die twee randbanen in de vroege of late namiddag in de schaduw van de belendende panden vallen. Dan is het zinvol dat die twee banen onafhankelijk van de rest van het vlak werken, terwijl de banen in het midden van het dak, die de hele dag vrij liggen, gewoon als groep kunnen worden aangestuurd.
Of dat voor een specifiek huis in de straat verstandig is, hangt af van de precieze ligging, de hoogte van de buurpanden en de richting waarin het dak helt. Dat is ook de reden dat we dit per tekening bekijken in plaats van er een algemene regel van te maken: het ene rijtjeshuis in een blok van zes kan een heel ander schaduwpatroon hebben dan het huis twee deuren verderop, ook al lijken de daken van buiten identiek.