Klikzink
Een schoorsteen, een dakkapel of een boom naast het huis legt een schaduw die met de zon meedraait. 's Ochtends valt hij links op het dakvlak, tegen de middag wordt hij kort, aan het eind van de dag ligt hij rechts. Bij een felsdak met geïntegreerde zonnecellen raakt die schaduw steeds een paar banen, soms een deel van een baan, en dat werkt door in de rest van het vlak op een manier die niet iedereen verwacht.
De felsbaan is smal, 475 mm werkende breedte, en de cellen liggen in de lengte van die baan. Een baan die voor een deel in de schaduw van de schoorsteen ligt, levert over dat hele deel minder op, ook het stuk dat wel in de zon staat. Dat komt door hoe cellen in serie geschakeld zijn: de zwakste schakel bepaalt de stroom door de rest. Bij een paneel op beugels speelt hetzelfde principe, maar dan per paneel in plaats van per baan van 475 mm. Een paneel van ruim een vierkante meter dat voor een kwart in de schaduw van de dakkapel valt, verliest een groter deel van zijn eigen oppervlak dan een felsbaan van dezelfde breedte dat doet. Andersom werkt het ook: als de schaduwlijn precies tussen twee felsbanen doorloopt, doet de baan ernaast gewoon mee, terwijl bij een groter paneel de kans groter is dat de schaduw dwars over het paneel zelf snijdt.
Dat is meteen het eerlijke punt in het voordeel van gewone panelen: bij vaste beugels kun je de lay-out vrij kiezen. Panelen leg je waar de schaduw niet komt en het dakvlak zonder obstakel laat je vol liggen; wat overblijft onder de schoorsteenschaduw, laat je gewoon leeg. Die vrijheid heb je bij een felsdak niet op dezelfde manier: de banen lopen van goot tot nok over de volle lengte van het vlak, en je kiest niet per baan of er cellen in komen op basis van waar de schaduw op een gegeven dag valt. Je legt het hele dakvlak, cellen en al, en de schaduw van de schoorsteen valt daar overheen zoals hij valt.
Vergelijk het met hoe dat bij een paneel op beugels gaat, en het verschil wordt concreet. Bij paneelmontage optimaliseer je de plek van elk paneel apart, en bij twijfel laat je een rij gewoon weg. Bij een felsdak is de opwekking het dakvlak, dus je legt het vlak zoals het vlak loopt, met de schaduwrand die er nu eenmaal bij hoort. Wat er in de praktijk gebeurt op een dakvlak met een enkele obstructie, staat uitgebreider beschreven op de pagina over [schaduw tegenover panelen op beugels](/dakstroom/schaduw/tegenover-panelen-op-beugels); hier gaat het vooral om de vraag wanneer dat verschil de doorslag geeft, en wanneer niet.
Want de schaduw van een schoorsteen is meestal beperkt. Op een gemiddeld woonhuis is een schoorsteen een paar bakstenen breed, en de schaduw die hij op een dakvlak van enkele meters werpt, raakt een strook, niet het hele vlak. Bij een dakkapel ligt dat anders: die staat vaak midden op het dakvlak en werpt een bredere schaduw die een groter deel van de dag op het dak blijft liggen, zeker bij een dak op het noorden of bij een flauwe helling waar de zon toch al laag over het vlak scheert. Hoe de helling zelf meespeelt in hoe lang een schaduw op het vlak blijft liggen, leggen wij uit bij de pagina over [schaduw op een flauwe helling](/dakstroom/schaduw/flauwe-helling). Bij een steil dak trekt de schaduw van dezelfde dakkapel sneller weg dan bij een flauw dak, en dat verschil telt harder mee dan het verschil tussen felsbaan en paneel.
Waar het op neerkomt is dit: als er op het dakvlak geen enkel obstakel staat, maakt schaduw voor de keuze tussen felsbaan en paneel weinig uit. Beide liggen dan vol in de zon en beide leveren naar verhouding wat ze leveren. Zodra er een schoorsteen, een dakkapel of een naburige boom een vaste schaduw op het vlak legt, wint de vrije indeling van paneelmontage in rendement. Je legt de panelen om het obstakel heen, je laat de schaduwstrook leeg liggen als losse dakbedekking, en de rest van het dak wekt onbelemmerd op.
Dan blijft de vraag over wat je daarvoor inlevert, en dat is waar het eigenlijke argument voor een felsdak zit, niet in de schaduwberekening. Panelen op beugels liggen boven het dakvlak, met een luchtspleet erachter, klemmen aan de zijkant en een rand die vanaf de straat te zien is. Op een zolderwoning met een dakkapel valt dat meteen op: de dakkapel zelf trekt al de aandacht, en een rij panelen ernaast met een duidelijke rand maakt het dakvlak drukker. Bij een felsdak liggen de cellen in het vlak, op dezelfde lijn als de banen zonder cellen, en van de straat is nauwelijks te zien waar de opwekking zit en waar niet. Voor een vrijstaand huis met een schoorsteen in het midden van het dak kan dat de reden zijn om toch voor het geïntegreerde dak te kiezen, ook al ligt er een schaduwstrook overheen: het uiterlijk blijft rustig, en er gaat geen schroef door de dakbedekking voor de bevestiging van de panelen.
Er is nog een praktisch verschil dat bij schaduw meespeelt: onderhoud en vervanging. Raakt een paneel op beugels beschadigd, dan wissel je dat paneel, los van het dak zelf, en de bekabeling loopt eromheen. Bij een felsdak zit de opwekking in de dakbedekking zelf, dus een beschadigde baan vervang je als baan, binnen de fels waarin hij ligt. Dat is geen probleem, maar het is een ander soort ingreep dan het wisselen van een paneel, en het is goed om dat van tevoren te weten als de kans op schade, bijvoorbeeld door vallende takken bij een boom naast het huis, aanwezig is.
Voor wie twijfelt tussen beide oplossingen op een dakvlak met een vaste schaduwbron is de vraag dus niet primair wat schaduw doet: die doet bij beide oplossingen ongeveer hetzelfde, met een lichte technische winst voor paneelmontage omdat je om het obstakel heen kunt leggen. De vraag is wat er verder telt: het dakvlak dat er ook zonder cellen al is aan onderhoud toe, de wens om geen bevestigingsmateriaal door de dakbedekking te hebben, en hoeveel waarde het uiterlijk van een rustig, ononderbroken dakvlak heeft tegenover een iets hogere opwekking dankzij vrij te plaatsen panelen. Op een dak dat toch vervangen wordt of bij nieuwbouw is dat een reële afweging; op een bestaand dak dat nog jaren meekan, is een rij panelen om de schoorsteenschaduw heen vaak de eenvoudigste en goedkoopste route. Leg de tekening van het dakvlak met de schaduwbron erop naast ons neer, dan rekenen wij beide varianten door zonder dat daar kosten aan hangen.