Klikzink
Bij een gewoon paneel op een dak kun je naar boven lopen, kijken of het schuin ligt, of er een blad op ligt, of de aansluiting los hangt. Bij een dak dat zelf de stroom opwekt kan dat niet. De cellen liggen in het vlak van de felsbaan, op dezelfde hoogte en in dezelfde kleur als de rest van het dak. Dat is precies het punt van solarfels: er is niets te zien wat afwijkt. Maar dat betekent ook dat je niet met het blote oog kunt vaststellen of één baan minder doet dan de rest. Daarvoor moet je meten, en de vraag is dan: kun je dat per baan, of alleen voor het hele dakvlak in één keer.
Het antwoord hangt af van hoe de banen elektrisch zijn geschakeld. Een aantal banen wordt samengevoegd tot een streng, en die streng gaat naar de omvormer of naar een optimizer per streng. Binnen zo'n streng zie je in de basis het resultaat van de streng als geheel, niet van de ene baan tegenover de andere. Wil je preciezer weten wat een individuele baan doet, dan moet dat al bij het ontwerp zijn meegenomen door de banen in kleinere groepen te schakelen of door monitoring toe te voegen op een fijner niveau. Dat is een keuze die je vooraf maakt, op tekening, niet iets dat je er achteraf even bij zet.
Bij een systeem van panelen op een bestaand dak is de vuistregel vaak: als de opbrengst terugloopt, loop je het dak op en kijk je welk paneel schuin ligt, vervuild is of in de schaduw van een boom staat. Die inspectie is een aanvulling op de meting, niet een vervanging ervan. Bij een felsdak met geïntegreerde cellen vervalt die visuele controle grotendeels. De banen liggen vlak, zonder opstaande randen waar je vuil of schade aan zou herkennen, en je gaat niet elke maand het dak op om te kijken of ergens een baan minder doet. De meting wordt daardoor het enige instrument waarmee je iets over de status van een individuele baan kunt zeggen. Dat is een reden om bij het ontwerp bewust te kiezen hoe fijn je wilt kunnen kijken, niet om achteraf te concluderen dat het net iets grover was dan gehoopt.
Neem een doorsnee rijtjeshuis of vrijstaande woning met een dakvlak van pak een man en paardenkracht dertig tot veertig vierkante meter, één hellingshoek, één oriëntatie. Op zo'n dak liggen de banen in een aantal rijen naast elkaar, meestal in een of twee strengen. Het verbruik in het huis zelf ligt vaak niet op het moment dat de zon het hardst schijnt. Er wordt 's ochtends koffie gezet en gedoucht, er wordt 's avonds gekookt en gewassen, en de zon staat dan allang niet meer op zijn hoogste punt. Overdag, als de opwekking piekt, is er in veel huishoudens niemand thuis. Dat verschil tussen wanneer er stroom wordt gemaakt en wanneer die wordt gebruikt, bepaalt wat er met die stroom gebeurt: een deel gaat direct naar het huis, een deel gaat het net op, en een deel kan, als er een batterij is, worden opgeslagen voor de avond. Voor de vraag of je per baan iets kunt zien, is dit relevant omdat het verklaart waarom een terugval in de opbrengst van een streng op een doordeweekse namiddag makkelijk te onderscheiden is van gewoon laag eigen verbruik: de teruglevering aan het net is dan het signaal, niet het verbruik in huis.
Wat je met een normale monitoringopstelling ziet, is de opbrengst van de streng als geheel, per dag en vaak per kwartier. Als die opbrengst op een heldere dag opeens een stuk lager ligt dan op een vergelijkbare dag ervoor, weet je dat er iets is met die streng: een aansluiting, een defecte baan, een tak die schaduw geeft over een deel van het vlak. Wat je zonder aanvullende voorzieningen niet ziet, is welke baan binnen die streng de boosdoener is. Bij een groot dakvlak met meerdere strengen geeft dat al een grove plaatsaanduiding: linkerkant van het dak of rechterkant, voorzijde of achterzijde. Bij een klein woonhuis met één streng over het hele dakvlak is die plaatsaanduiding er niet, en dan is nader onderzoek nodig om de ene baan te onderscheiden van de andere.
Dat nadere onderzoek is voor een woonhuis vaak niet in verhouding tot het probleem. Eén baan die minder doet op een dakvlak van dertig vierkante meter is een klein deel van de totale opwekking, en het opsporen ervan met meetapparatuur op het dak kost meer tijd dan de baan zelf ooit weer terugverdient in extra opbrengst. Voor een woonhuis is de praktische route dan vaak: als de streng als geheel duidelijk afwijkt en dat blijft aanhouden, wordt het dakvlak nagelopen door een installateur, die met gerichte metingen wel tot op de baan kan uitsluiten wat er aan de hand is. Dat is geen dagelijkse controle maar een gerichte actie op het moment dat de streng iets laat zien wat niet klopt.
Voor wie vooraf al weet dat hij per baan of per klein groepje banen wil kunnen zien wat er gebeurt, bijvoorbeeld omdat het dak uit meerdere vlakken bestaat met een andere oriëntatie of omdat er gedeeltelijke schaduw van een schoorsteen of dakkapel is, is dat een reden om de schakeling en de monitoring daarop af te stemmen bij het ontwerp. Dat verandert niets aan hoe het dak eruitziet: de banen blijven op één lijn liggen, mat en donker, zonder dat er van buiten iets aan te zien is. Het verandert wel hoeveel inzicht je achteraf hebt. Hoeveel detail nodig of wenselijk is, verschilt per dakvlak, per schakeling en per situatie met schaduw of meerdere dakvlakken, en dat rekenen wij uit op tekening in plaats van er in het algemeen iets over te zeggen.
Voor een eenvoudig woonhuis met één dakvlak, geen schaduwbronnen en een standaardschakeling is het ontbreken van baanniveau-detail meestal geen probleem: de streng als geheel is een betrouwbare maat voor hoe het dak presteert, en een echte storing in één baan is doorgaans groot genoeg om in die strengmeting terug te zien. Bij een dak met meerdere vlakken, een deel in de schaduw van een buurhuis of boom, of bij een eigenaar die nu al weet dat hij graag per rij wil kunnen zien wat er gebeurt, is het de moeite waard om dat gesprek te voeren voordat de banen worden gelegd. Wie dat wil, kan het dakvlak insturen zodat wij op tekening laten zien welke schakelvormen mogelijk zijn en wat dat betekent voor het inzicht dat je achteraf hebt.