Klikzink
Een boerderijdak heeft meestal geen last van de dingen waar een rijtjeshuis mee te maken heeft. Geen buurpand dat 's ochtends een slagschaduw over de helft van het dak legt, geen dakraam van de buren, geen schoorsteen van een naastgelegen woning. Wat een boerderijdak wel vaak heeft, is zijn eigen obstakels. Een oude schoorsteen die bij de verbouwing van de stal is blijven staan, een dakkapel die ooit is bijgebouwd voor een hooizolder die nu kantoor is, een rij oude eiken langs de erfgrens die 's middags een schaduw over een derde van het dakvlak trekt. Bij een boerderij is het dakvlak vaak zo groot dat je die schaduw als een op zichzelf staand probleem kunt behandelen, in plaats van als iets dat het hele dak raakt.
Een schaduw die over een dakvlak loopt, doet dat niet stil. De zon staat 's ochtends laag in het oosten, dus een schoorsteen aan de oostzijde van de nok werpt dan een lange schaduw die tegen de middag is verdwenen en 's avonds aan de andere kant weer terugkomt in een andere vorm. Bij een grote schuurkap met een schoorsteen halverwege betekent dat, dat het schaduwpatroon over de loop van de dag over verschillende banen heen schuift. De ene baan zit 's ochtends in de schaduw en de volgende baan pas tegen de avond. Dat is precies waarom het bij solarfels uitmaakt hoe je het dakvlak indeelt, en niet alleen hoeveel vermogen erop past.
Bij een felsdak ligt de opwekking in de baan zelf, niet in een los paneel dat je ergens anders kunt neerleggen. Dat betekent dat de indeling van het dakvlak, welke baan waar ligt en hoe de banen ten opzichte van een schoorsteen of dakkapel liggen, vooraf op tekening wordt bepaald. Bij een boerderij met een schoorsteen die precies in het midden van een lang dakvlak staat, kan het verstandig zijn om de banen rond die schoorsteen anders in te delen dan aan de randen, of om te kiezen welke banen wel en welke niet zonnecellen krijgen. Een baan die het grootste deel van de dag in de schaduw van een schoorsteen ligt, levert weinig op ongeacht hoe goed de rest van het dak presteert, en dat kun je vooraf zien aankomen als je weet waar de schaduw op welk moment van de dag valt.
Om dat goed te doen, moet je eerst weten wat er schaduw geeft en hoe lang. Dat is bij een boerderij zelf te bepalen: een vaste schoorsteen of dakkapel geeft een schaduw die elke dag op dezelfde plek terugkeert, aan te wijzen op tekening. Een rij bomen aan de erfgrens is minder vast. Bomen groeien, en een boom die nu nog laag is en 's middags een klein stukje schaduw geeft, kan over tien jaar een aanzienlijk deel van het dakvlak beslaan. Bij een boerderij die voor de lange termijn wordt ingericht, is het goed om daar bij het ontwerp al rekening mee te houden, niet door de opwekking te overdimensioneren maar door te weten welk deel van het dak daar het minst gevoelig voor is.
Boerderijen hebben vaak een aansluiting die niet gebouwd is op veel vermogen, simpelweg omdat de aansluiting er al lag voor het woonhuis en de stal, ver voordat er aan zonnestroom werd gedacht. Wat schaduw daarmee doet, is misschien nog wel de belangrijkste reden om er serieus over na te denken bij een groot, aaneengesloten dakvlak. Als een deel van het dakvlak structureel minder oplevert door een schoorsteen of een boom, is dat een gegeven dat meespeelt in de keuze hoeveel vermogen je op het dak legt en waar. Het heeft weinig zin om een dakvlak vol te leggen als een substantieel deel ervan de helft van de dag in de schaduw ligt; dan kan het verstandiger zijn om het beschikbare vermogen te concentreren op het deel van het dak dat vrij ligt. Dat is ook precies waarom wij dit altijd op tekening uitrekenen en niet met een vaste vuistregel: elk dakvlak, elke schoorsteen en elke boom staat anders.
Overigens is het niet zo dat een oude constructie onder het dak zelf iets met schaduw te maken heeft, maar het is wel relevant voor de indeling. Bij een boerderij ligt er onder de kap vaak een houten spantenconstructie die niet gebouwd is met het idee dat er ooit een felsdak met zonnecellen op zou liggen. Dat raakt de manier waarop de baan bevestigd wordt, iets waar wij op tekening apart naar kijken, maar het raakt niet de vraag waar de zon wel of niet op het dak valt. Die twee vragen, de constructie eronder en het licht erboven, houden we in het ontwerp uit elkaar, ook al komen ze allebei terug in dezelfde tekening.
Bij een langgerekte schuurkap met een schoorsteen op twee derde van de lengte, zie je vaak dat het laatste stuk van het dakvlak richting de goot ook nog in de ochtendschaduw van een naastgelegen bijgebouw ligt. Dat soort combinaties, twee losstaande obstakels die elkaar over de dag heen aanvullen in plaats van optellen, zie je pas als je het dak in delen bekijkt in plaats van als één geheel. Bij een grote boerderij is dat vaak lonender dan bij een klein dak, juist omdat er meer vlak is om in te delen en meer ruimte om het vermogen te leggen waar het dak het grootste deel van de dag vrij ligt.
Een ander praktisch punt is dat schaduw op een deel van het dakvlak niet betekent dat de rest van het dakvlak daar last van heeft. Bij een felsdak werkt elke baan voor zichzelf, zonder dat een schaduw op de ene plek het vermogen van een andere plek aantast op de manier die je bij sommige paneelopstellingen wel ziet. Wat er precies gebeurt als één baan minder doet dan de rest, staat uitgebreider beschreven bij [wat er gebeurt als één baan stuk is](/dakstroom/boerderij/een-baan-stuk); het principe daarachter is voor een deel hetzelfde als bij schaduw: de rest van het dak blijft gewoon doorwerken.
Bij nieuwbouw van een boerderij, of bij een schuur die toch een nieuw dak krijgt, is dit het moment om erover na te denken, niet achteraf. Op dat moment ligt de schoorsteen of de dakkapel nog op de tekentafel en kun je de indeling van de banen daar meteen op afstemmen, net zoals je op dat moment ook al kunt vastleggen waar de kabel het dak verlaat, iets wat we uitwerken bij [de kabeldoorvoer voor een heel dakvlak](/dakstroom/boerderij/kabeldoorvoer). Bij een bestaand dak dat gefelst wordt, kijken we naar de bestaande obstakels en de bestaande begroeiing op en rond het dak, en delen we het dakvlak daarop in.
Hoeveel vermogen dit uiteindelijk kost, en of het de moeite waard is om het vermogen anders te verdelen dan een standaardverdeling, is niet in een algemene regel te vangen. Dat verschilt per dakvlak, per schoorsteen en per boom, en wordt op tekening doorgerekend. Stuur ons een dakopname of een schets van het dakvlak met de obstakels erop, dan kijken we waar de schaduw valt en hoe we de banen daar het beste op indelen.