Klikzink
Een rijtjeshuis heeft meestal een dakvlak dat naar twee kanten wordt begrensd door de scheidingsmuur met de buren. Er is geen ruimte om uit te wijken naar links of rechts, en de breedte van het vlak ligt vast. Daarbinnen moet alles passen wat er al op het dak staat: een schoorsteen, een dakkapel, soms een antenne of een ventilatiekanaal. En vaak ook wat er naast het dak staat, zoals een boom in de tuin of bij de buren, die in de loop van de dag een schaduw over het dak laat schuiven.
Die schaduw is het onderwerp van deze pagina. Niet of hij er is, want dat is bij een rijtjeshuis vaak wel het geval, maar wat hij doet met een dakvlak dat toch al smal is en aan twee kanten vast zit.
Bij een dak met stroom in het vlak zelf werkt elke felsbaan zijn eigen strook van het dak af, van goot tot nok. Een schaduw die over een deel van het dak valt, raakt dus niet het hele vlak in gelijke mate. Hij raakt de banen die op dat moment in de schaduw liggen, en laat de rest ongemoeid. Een schoorsteen die 's ochtends een schaduw naar links werpt en 's middags naar rechts, beweegt in feite over een aantal banen heen en weer terwijl de banen aan de andere kant van het dak de hele dag in de zon liggen.
Bij een rijtjeshuis is de indeling van het dakvlak vaak al krap. De werkende breedte van een baan is 475 mm, en bij een dakvlak dat aan beide kanten tegen de buren aansluit, bepaalt die maat vrij nauwkeurig hoeveel banen er überhaupt passen tussen de twee scheidingsmuren. Er is dan weinig ruimte om schaduwgevoelige plekken simpelweg te vermijden door een baan net iets anders te leggen. De indeling ligt al vrijwel vast voordat de schaduw als vraag op tafel komt.
Een schoorsteen op een rijtjeshuis staat meestal dicht bij de nok en werpt zijn schaduw vooral op de banen direct ernaast, over een beperkt deel van de dagcyclus. Een dakkapel is groter en ligt vaak lager op het dakvlak, wat betekent dat de schaduw die hij veroorzaakt een groter stuk van het onderliggende dakvlak kan raken, en soms een deel van de rijen daaronder pas laat in de middag vrijgeeft. Een boom, van de eigen tuin of van de buren, is de minst voorspelbare van de drie: hij verandert met het seizoen, met de bladstand, met de leeftijd van de boom. Wat vandaag een half uur schaduw is, kan over tien jaar een uur zijn.
Bij een rijtjeshuis komt daar iets bij dat bij een vrijstaand huis niet speelt: de mogelijkheid dat de schaduw niet van het eigen huis komt maar van het huis van de buren. Een dakkapel of een hoge schoorsteen op het buurhuis kan, afhankelijk van de zonnestand en de hoek van de straat, een strook van het eigen dakvlak beschaduwen zonder dat daar iets aan te doen is vanaf de eigen kavel. Dat is geen reden om van een dak met stroom in het vlak af te zien, maar het is wel een gegeven dat meegenomen wordt in de indeling: welke banen liggen waar, en wat is daar redelijkerwijs van te verwachten over de loop van een dag en een jaar.
De kern van hoe een felsbaan met stroom erin werkt, is dat elke baan zijn eigen strook aflegt. Een schaduw op één baan is dus een gegeven van die baan, niet van het hele dak. Dat is precies waarom de indeling van het dakvlak ertoe doet: hoe de banen worden verdeeld over het beschikbare oppervlak bepaalt welke banen de hele dag zon krijgen, welke een deel van de dag in de schaduw liggen door de schoorsteen of de dakkapel, en welke misschien nooit meer dan een streep ochtendzon zien door een boom die er al twintig jaar staat.
Bij een breed dakvlak is er ruimte om daar iets in te schuiven: een schaduwgevoelige plek een baan verschuiven, of de indeling zo kiezen dat de schoorsteen tussen twee banen valt in plaats van er middenin. Bij een rijtjeshuis, met de scheidingsmuur aan beide kanten als vaste grens, is die ruimte er meestal niet. De aansluiting op de scheidingsmuur zelf is overigens een ander vraagstuk dan schaduw, en gaat over de randafwerking van het dak, niet over de zon; dat behandelen we apart. Wat hier telt is dat de breedte van het vlak vastligt, en dat de schoorsteen, de dakkapel en de boom staan waar ze staan. De vraag is dan niet of er schaduw is, maar hoeveel banen daar wat van merken en hoeveel niet.
Hoeveel een schaduw daadwerkelijk uitmaakt, hangt af van de hoogte van de schoorsteen of dakkapel, de afstand tot het dakvlak, de richting waarin het dak ligt, en de plek van de boom ten opzichte van de zonbaan. Dat zijn allemaal gegevens die per pand verschillen, en die niet in algemene termen te vangen zijn zonder de situatie scheef voor te stellen. Wij verzinnen daarom geen vuistregel die overal opgaat. Wat wij wel doen is de bestaande situatie op tekening zetten: waar staat de schoorsteen, hoe hoog is hij, waar ligt de dakkapel, hoe laag hangt de boom over het dak. Op basis daarvan wordt duidelijk welke banen in de kern van het dakvlak liggen en welke aan de rand, dicht bij de obstakels.
Dat is ook het moment waarop gekeken wordt naar wat er met de bekabeling gebeurt, zoals wij uitleggen bij [hoe de stroom naar binnen komt bij een rijtjeshuis](/dakstroom/rijtjeshuis/stroom-naar-binnen), want de indeling van de banen en de route van de kabels naar binnen horen bij elkaar. Ook de vraag wat er gebeurt als een van die banen om wat voor reden dan ook uitvalt, komt in dezelfde tekening terug; die uitleg staat bij [wat er gebeurt als één baan stuk is bij een rijtjeshuis](/dakstroom/rijtjeshuis/een-baan-stuk).
Een felsbaan met stroom erin is de vaste bekabeling en de vaste bevestiging van het dak zelf; er gaat geen schroef doorheen om iets te veranderen als de schaduwsituatie later verandert. Dat is precies waar dit systeem sterk in is bij een nieuw dak of een dak dat toch al aan vervanging toe is, maar het betekent ook dat een dakvlak dat structureel voor een groot deel in de schaduw ligt, misschien niet de beste plek is om voluit op in te zetten. Bij een klein dakvlak dat al smal is door de twee scheidingsmuren en dat bovendien voor een flink deel bedekt wordt door een dakkapel en een schaduw van de buren, kan het verstandiger zijn om alleen het zonnige deel van het dak te benutten, of om te kijken of een gewoon paneel op beugels op een ander vlak van het huis, of op een bijgebouw, meer oplevert voor hetzelfde oppervlak.
Dat is geen kwestie van welk systeem beter is in het algemeen; het hangt af van hoeveel bruikbaar dakvlak er overblijft na de schoorsteen, de dakkapel en de boom, en van wat er met het dak toch al moet gebeuren. Wat wij daarin bieden is dat we het niet raden maar tekenen: op basis van de maatvoering van het dakvlak en de positie van de obstakels rekenen we uit welke indeling logisch is, en of het dakvlak daarmee genoeg oplevert om de moeite waard te zijn. Stuur ons de maatvoering en een foto van het dak, en we laten zien hoe de banen erop zouden liggen.