Klikzink
Mos heeft houvast nodig. Een naad, een randje, een overgang waar water blijft staan en vuil zich verzamelt. Op een dak met panelen die los op beugels boven het dakvlak staan, is dat houvast er in overvloed: de rand van elk paneel, de ruimte eronder, de bevestigingspunten waar bladeren en zaad blijven liggen. Op een felsbaan met de zonnecellen in het vlak zelf verwerkt, ontbreekt dat merendeel van die aanhechtingspunten. De cellen liggen op dezelfde hoogte als de rest van de baan, er is geen rand die uitsteekt en geen spouw waar vocht blijft hangen. Dat betekent niet dat mos er geen kans krijgt. Het betekent dat de plek waar het wel kans krijgt, verschuift.
De fels zelf, de opstaande naad tussen de banen, blijft een plek waar vuil zich kan verzamelen. Dat is op een gewoon stalen dak niet anders dan op een dak met geïntegreerde cellen: de fels is een fysieke oneffenheid in een verder vlak dakvlak, en oneffenheden zijn waar organisch materiaal blijft liggen. Op een dak met een flauwe helling loopt water er langzamer van weg, en daar hoopt zich sneller een laagje op waarin mos kan ontkiemen. Op een steil dak spoelt regen die naad vaker schoon en krijgt mos minder tijd om zich te vestigen. De helling van het dak bepaalt dus meer dan het product zelf hoeveel onderhoud de fels nodig heeft, en dat geldt voor felsdaken met en zonder geïntegreerde opwekking evengoed.
De tweede plek is de overgang bij de daktrim, de goot en eventuele doorvoeren. Daar verzamelt zich blad, naaldafval van bomen in de buurt, en op termijn een vochtig laagje waarin mos wortelt. Dat is geen eigenschap van het paneel of de cel, het is een eigenschap van elk dak met een rand en een afwatering. Een dakvlak met geïntegreerde zonnecellen heeft in het midden van het vlak dus minder aangrijpingspunten dan een dak met opgelegde panelen, maar aan de randen is het verschil kleiner.
Stof, roet, pollen en een dun laagje algengroei op het glas boven de cel verminderen de hoeveelheid licht die de cel bereikt. Bij een geïntegreerde cel die vlak in het dakoppervlak ligt, spoelt regen dat vlak schoner dan bij een cel die enigszins verdiept ligt of waar een randje vuil vasthoudt. Maar het effect van een dun laagje vervuiling op de opbrengst is niet nul, en het verschilt sterk per uitvoering, per dakhelling en per omgeving. Een dak vlakbij een spoorlijn, een drukke weg of hoogspanningsmasten met veel vogels erop krijgt sneller een laagje aanslag dan een dak op het platteland, ver van bomen. Wij noemen daar geen percentage bij: dat verzin je niet, dat reken je uit op tekening als we weten waar het dak staat, hoe steil het ligt en wat er in de omgeving is.
Wat wél vast te stellen is: hoe minder houvast er is voor het eerste laagje vuil, hoe langer het duurt voor mos er iets aan heeft. Bladdeeltjes en stof die niet blijven plakken, worden niet het voedingsbodempje waarin een mossporen kan ontkiemen. Op dat punt werkt een vlak zonder rand in het voordeel van een dak met geïntegreerde cellen ten opzichte van een dak met panelen die een aantal centimeters boven het vlak staan.
Op een schoorsteenloos zadeldak zonder bomen in de buurt is de kans dat er ooit iets aan mos gedaan moet worden klein, en dan doet het er weinig toe of de cellen in het vlak liggen of erop staan. Op een dak onder overhangende takken, of op een noordkant die weinig zon en veel schaduw krijgt, is de kans op mos aanmerkelijk groter, ongeacht het type paneel. Wat het dak dan wel schoonmaken makkelijker maakt, is de afwezigheid van rand, montageframe en spouw: er is geen plek waar een bladerhoop kan blijven liggen zonder dat je hem ziet, en er is geen frame waar een borstel niet onderdoor kan. Schoonmaken van een vlak felsdak met geïntegreerde cellen is in de kern hetzelfde werk als het schoonmaken van een gewoon stalen dak: een keer per jaar de fels en de goot vrijmaken van blad, en verder laat regen het meeste werk doen.
Of dat vaker of minder vaak nodig is, hangt af van de ligging van het gebouw, de dakhelling en de omgeving, niet primair van of de opwekking in het dakvlak of erop is geïntegreerd. Een dak op het zuiden droogt sneller op dan een dak op het noorden en heeft daardoor minder kans op mos; een steil dak spoelt zichzelf schoner dan een dak met een flauwe helling. Die verschillen werken we per situatie uit; deze pagina beschrijft het patroon dat voor alle hellingen en oriëntaties geldt.
Bij een dak met panelen die los boven het vlak staan, is er onder elk paneel een luchtspouw waarin blad en vuil zich ophopen zonder dat je het van bovenaf ziet. Dat is een plek waarin mos zich in relatieve rust kan vestigen, beschermd tegen wind en met vocht dat er langer blijft staan dan op een open vlak. Bij regelmatige controle valt dat mee, maar bij een dak dat weinig bezocht wordt, kan die opeenhoping jarenlang onopgemerkt blijven. Een dak waarin de cellen in het vlak zelf liggen heeft die verborgen ruimte niet: wat er ligt, ligt zichtbaar op het dakvlak en wordt door regen en wind sneller weer weggewerkt.
Dat is het praktische verschil waar deze pagina over gaat, en het is waarom een dak dat toch vervangen wordt een logisch moment is om na te denken over een uitvoering zonder die verborgen ruimte. Het zegt niets over rendement of terugverdientijd; dat rekenen we per dakvlak uit, niet in algemene termen.
Het effect van mos en vervuiling verschilt per dakoriëntatie, per dakvorm en per hellingshoek, en we hebben dat per situatie verder uitgewerkt: van het zuiden tot het noorden, van een lessenaarsdak tot een gebogen dak. Ook de vergelijking met andere oplossingen, van panelen op beugels tot zonnedakpannen en een felsdak met panelen erop, staat er los van deze algemene uitleg beschreven. Voor een concreet dak rekenen we het door op tekening, zonder kosten voor het meedenken.