Klikzink
Elk woonhuis met een hellend dak heeft wel iets dat een schaduw legt. Een schoorsteen die 's ochtends een streep over de linkerkant van het dak trekt, een dakkapel die 's middags een blok schaduw op de goot werpt, een boom in de buurtuin die met de seizoenen dikker of dunner wordt. Bij een gewoon dak zonder opwekking merk je daar niets van. Bij een dak dat zelf stroom maakt, is dat opeens relevant, want het bepaalt hoeveel van het dakvlak op een gegeven moment van de dag daadwerkelijk licht vangt en hoeveel niet.
Het punt is niet dat schaduw op een deel van het dak de rest van het dak ook minder laat opwekken. Bij de felsbanen met geïntegreerde zonnecellen werkt elke baan voor zichzelf. Een baan die in de schaduw van de schoorsteen ligt, wekt op dat moment minder op of even helemaal niets. De banen ernaast, die wel in de zon liggen, gaan gewoon door. Dat is een praktisch verschil met een enkel paneel op beugels, waarbij één beschaduwde cel de opbrengst van het hele paneel omlaag kan trekken. Bij losse banen in het dakvlak deelt de schaduw het dak op in stukken die elk hun eigen resultaat leveren, in plaats van dat één schaduwplek het geheel drukt.
Wat dat in de praktijk betekent voor een gemiddeld woonhuis met een schoorsteen midden op het dakvlak: de banen direct rond de schoorsteen leveren 's ochtends en 's avonds, als de zon laag staat, een tijdje minder op dan de banen aan de andere kant van het dak. Naarmate de zon hoger komt, wordt die schaduw korter en verschuift hij, tot hij tegen de middag nauwelijks meer op het dakvlak valt. Een dakkapel werkt net zo, alleen ligt de schaduw daarvan meestal lager op het dakvlak en raakt hij minder banen. Een boom in de tuin is de meest wisselende variant: in de winter, als de bladeren weg zijn, valt er veel minder schaduw dan in de zomer, wanneer de kruin vol in blad staat.
Bij dit gebouwtype komt er nog iets bij dat los staat van de schaduw zelf, maar er wel mee samenhangt: het verbruik in een gewoon woonhuis ligt vooral 's ochtends vroeg en 's avonds laat, wanneer er gekookt wordt, gedoucht, apparaten aan staan en de verlichting brandt. De zon staat dan juist niet op zijn sterkst. Midden op de dag, wanneer de zon het hoogst staat en het dakvlak het meest oplevert, is er in een gemiddeld woonhuis relatief weinig vraag. Dat verschil tussen wanneer er stroom wordt opgewekt en wanneer die in huis nodig is, bepaalt wat er met die stroom gebeurt: een deel wordt direct verbruikt, een deel gaat het net op of, als er een batterij is, de accu in. Schaduw op een deel van het dakvlak midden op de dag heeft daardoor op dit soort huizen relatief minder invloed op wat er echt gebruikt wordt dan schaduw op dezelfde plek vroeg in de ochtend of laat in de middag, wanneer elke baan die wel zon vangt net iets meer telt.
Of een schoorsteen, een dakkapel of een boom bij een bepaald huis veel of weinig uitmaakt, is niet in een algemene regel te vangen. Het hangt af van de plek van het obstakel op het dakvlak, de hoogte ervan, de richting waarin het dakvlak ligt en de tijd van het jaar. Een schoorsteen aan de noordkant van een zuidgericht dakvlak legt een andere schaduw dan een schoorsteen die zelf op het zuiden uitkomt. Een boom die vijf meter van de gevel staat, doet iets anders dan een boom die er twintig meter vandaan staat. Daarom is dit iets wat wij op tekening bekijken: met de ligging van het dakvlak, de plek van obstakels en de stand van de zon over het jaar wordt duidelijk welke banen op welk moment worden geraakt en hoe dat zich verhoudt tot de rest van het dakvlak.
Het heeft geen zin om hier een vast percentage opbrengstverlies te noemen, want dat verschilt per dak en per obstakel. Wat wel vaststaat, is dat de indeling in losse banen ervoor zorgt dat een schaduwplek nooit het hele dakvlak platlegt. De banen die buiten de schaduw vallen, blijven gewoon leveren, en dat scheelt met een enkel groot paneel waarvan een deel in de schaduw ligt.
Bij een enkel woonhuis is de schaduw van een schoorsteen of dakkapel meestal beperkt tot een klein deel van het dakvlak en een deel van de dag. Bij een boom die permanent, het hele jaar door, een fors deel van het dak beschaduwt, ligt dat anders. In dat geval is het de moeite waard om bij het ontwerp van het dakvlak te kijken of de banen met cellen juist wel of juist niet op die plek moeten liggen, en of het dakvlak aan de andere kant van het huis een beter alternatief is. Dat is precies waar meedenken op tekening voor bedoeld is: niet achteraf constateren dat een deel van het dak weinig oplevert, maar van tevoren de indeling laten aansluiten op wat er werkelijk op het dakvlak valt.
Dit is ook een van de punten waarop de keuze tussen een felsbaan met geïntegreerde cellen en een gewoon paneel op beugels verschil kan maken. Een paneel op beugels kun je, binnen grenzen, verplaatsen of anders opstellen ten opzichte van het dakvlak, bijvoorbeeld iets verder van een schoorsteen af. Bij een felsbaan ligt de indeling vast aan de baanbreedte en de looplijn van het dakvlak; verschuiven binnen die baan kan niet. Dat is geen nadeel op zich, maar iets om vooraf mee te wegen als een obstakel groot en vast is.
Deze aandacht voor schaduw en obstakels loont het meest wanneer het dak toch al vervangen wordt of bij nieuwbouw, want dan ligt de indeling van het dakvlak nog open en kan er rekening mee worden gehouden waar de schoorsteen komt, hoe de dakkapel geplaatst wordt en welke kant van het huis het meest vrij van schaduw is. Bij een bestaand dak met een bestaande schoorsteen op een vaste plek is die vrijheid er niet meer, en is het vooral een kwestie van vaststellen wat de bestaande situatie betekent voor de opwekking.
Een paneel op beugels blijft in sommige situaties de logischere keuze, bijvoorbeeld als het dak zelf nog jaren meekan en er dus geen reden is om het dak te vervangen, of als een deel van het dakvlak zo zwaar beschaduwd is dat opwekking daar sowieso weinig zin heeft en het paneel beter op een ander, onbeschaduwd vlak past. Welke situatie van toepassing is, verschilt per huis en per dakvlak, en dat rekenen wij liever uit op basis van een tekening dan dat we er hier een algemene uitspraak over doen.