Klikzink
Op een woonhuis met een pannendak of met platen op een onderconstructie zit mos meestal niet willekeurig verspreid. Het begint op de plekken waar water blijft staan, waar twee materialen elkaar overlappen, of waar het dak in de schaduw van een schoorsteen of dakkapel ligt. Diezelfde plekken zijn ook waar vuil, stof en boombladeren zich verzamelen, want vocht en vuil houden elkaar in stand. Op een pannendak zit dat vaak onder de overlap van de pan, op een golfplaat in de sponning, en bij een gewoon zonnepaneel op beugels juist onder het paneel zelf, waar wind en regen niet goed bij kunnen om het schoon te spoelen.
Dat laatste is het punt waar dit dak anders werkt dan een dak met opgelegde panelen. Bij een felsbaan met de zonnecellen in het vlak zelf is er geen ruimte tussen paneel en dakbedekking waar vocht kan blijven staan en waar mos rustig kan uitgroeien buiten het zicht en buiten bereik van de regen. De baan ligt vlak, de fels staat er 35 millimeter haaks boven, en verder is het oppervlak strak en zonder overlap-structuur waarin water lang blijft liggen. Minder houvast betekent niet geen houvast. Het betekent dat mos zich minder makkelijk settelt en dat wat er wel groeit, vooral bij de fels zelf en bij de randen van het dakvlak te vinden is.
Op een stalen felsdak, met of zonder cellen, is de fels de plek waar stof en organisch materiaal het eerst blijven liggen. Het is een opstaande rand, dus water dat van het vlak afloopt spoelt daar minder krachtig langs, en bladresten en zaden van bomen in de buurt blijven daar makkelijker hangen dan op het gladde vlak zelf. Bij een woonhuis onder een boom, of met een dakvlak op het noorden dat weinig zon en dus weinig droging krijgt, is dat de plek waar je na een paar jaar het eerste groene randje ziet, niet op de cellen zelf.
Op de cellen zelf, in het midden van het vlak, is er simpelweg minder aangrijpingspunt. Het oppervlak is glad, mat en zonder kier, en het ligt onder een hoek die hoort bij een hellend dak, dus regen spoelt er in principe overheen. Bij een gemiddeld dakvlak op een woonhuis, laat gezegd een schuine kap van pak weg dertig graden, is dat voldoende om het grootste deel van het vlak schoon te houden zonder dat er iemand aan te pas komt. Bij een vlakker dak, of bij een dakvlak dat veel in de schaduw van een naastgelegen gebouw of boom ligt, ligt dat anders, en dat verschilt simpelweg per situatie en per dakvlak.
Vuil en mos op een cel doen wat vuil en mos altijd doen: ze houden licht tegen. Een dun laagje stof is nauwelijks merkbaar, maar een randje mos dat over de rand van een cel groeit, schermt dat stukje cel voortdurend af, ook als de rest van het dak schoon in de zon ligt. Bij een woonhuis waar het verbruik vooral 's ochtends en 's avonds ligt, terwijl de opwekking nu net rond het middaguur op zijn hoogst is, telt elke cel die meedoet. Het gaat dan niet om het totaal aan kilowattuur op jaarbasis, maar om of het dak op het moment dat de zon er het felst op staat ook daadwerkelijk levert wat het kan leveren, zodat er iets overblijft om terug te leveren of op te slaan voor de avonduren.
Hoeveel een randje mos concreet aan opbrengst kost, hangt af van waar het zit, hoe groot het is en hoe het dakvlak is georiënteerd. Dat is niet in een vast getal te vangen en we doen daar op deze pagina geen uitspraak over. Wat wel vaststaat is het principe: hoe minder plekken op het dak waar vuil zich kan vasthouden, hoe minder van dat soort geleidelijke, onopgemerkte verlies er optreedt over de jaren dat het dak dienst doet.
Bij een gewoon paneel op een onderconstructie ligt het paneel een paar centimeter boven het dakvlak. Die ruimte lijkt op het eerste gezicht een voordeel, want lucht kan er onderdoor, maar in de praktijk is het ook een plek waar wind vuil naartoe blaast en waar het vervolgens niet meer wegkomt omdat er geen directe regen bij kan. Onder de rand van zo'n paneel, waar de beugel het paneel vasthoudt, zie je op een woonhuis na een paar jaar vaak een donkere waas van vocht, mos en aangeslagen stof, precies op de plek die het paneel zelf afschermt.
Bij een felsbaan met de cellen erin verwerkt is die schaduwrand er niet, simpelweg omdat er niets boven het dakvlak uitsteekt. Dat betekent niet dat het dak nooit vervuilt. Het betekent dat vervuiling zich anders verdeelt, meer aan de randen en bij de fels, minder verspreid onder een constructie die je niet zonder gereedschap kunt inspecteren.
Voor een doorsnee woonhuis met een hellend dak is het praktische gevolg dat het vlak van het dak zichzelf grotendeels schoonhoudt zolang het niet direct onder bomen ligt en niet plat of bijna plat is aangelegd. De plekken die aandacht nodig hebben, liggen bij de fels en bij de dakranden, niet verspreid over het hele oppervlak. Dat is ook waar je bij een schoonmaakbeurt of een periodieke controle het eerst zou kijken, al gaat deze pagina niet over hoe je dat precies uitvoert.
Voor het rendement betekent het dat de opwekking minder kwetsbaar is voor geleidelijk verlies door een laagje vuil dat je niet ziet omdat het onder een paneel verstopt zit. Bij een woonhuis waar de zon vooral overdag piekt en het verbruik juist 's ochtends en 's avonds hoger ligt, is elke cel die op zijn best blijft presteren van belang voor wat er in de loop van de dag wordt teruggeleverd of opgeslagen. Hoeveel dat in kilowattuur of in euro's scheelt over de levensduur van het dak, verschilt per dakvlak, per ligging en per omgeving met bomen of buurpanden, en dat rekenen we uit op tekening, niet in algemene termen op deze pagina.
Een dak op het zuiden zonder bomen in de buurt heeft simpelweg minder te maken met mos dan een dak op het noorden onder een grote eik. Een dakvlak met een lage hellingshoek houdt water langer vast dan een steil dak. Dat zijn factoren die met elk dak meekomen, of er nu cellen in de banen zitten of niet. Wat de felsbaan met geïntegreerde cellen daaraan verandert, is niet dat vervuiling wegblijft, maar dat het minder plekken heeft om zich te verschansen buiten het bereik van regen en zon.
Wie wil weten wat dat voor een specifiek dakvlak betekent, in verhouding tot de eigen ligging, beschutting en verbruikspatroon, kan dat het beste laten uitrekenen op tekening. Klikzink doet dat vanuit Ede, met eigen walsmachines en levering op maat, en dat meedenken kost niets.